Konstıtýsııa álem kartasynda jańa paıda bolǵan kez kelgen táýelsiz memlekettiń derbes belgilerin aıqyndaıtyn tólqujaty. Bıylǵy jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna 30 jyl tolady. 1995 jyly 30 tamyzda jalpy halyqtyq referendýmda qabyldanǵan bul qasterli zańda memlekettiń egemendigi, kelbeti, maqsattary, adam quqyqtary men mindetteri, basqarý júıesi jáne basqa qundylyqtar bekitildi.
Arnaıy zertteýlerde Konstıtýsııany Ata zań, Negizgi zań, Basty zań dep te ataıdy. О́ıtkeni ol tynys-tirshiliktiń barlyq salalarynyń irgetasy, ulttyq quqyq júıesiniń ózegi. Konstıtýsııanyń talaptary zańdarda jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerde, memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń sheshimderinde, azamattar men uıymdardyń áreketteri men aktilerinde júzege asady.
Sonymen qatar, mamandar Konstıtýsııa tek qana normatıvtik mátin, tek qana zań emes, ol qoǵamda tarıhı qalyptasqan prınsıpter júıesin, tamyry tereń qundylyqtardy bekitetin, ıdeologııalyq sıpattaǵy ustanymdar qarastyrylǵan uzaq merzimdi baǵdarlamalyq qujat ekenin aıtady. Ata Zańnyń erejelerinde adamgershilik jáne quqyq talaptary toǵysqan. Onyń normalarynda túrli sýbektilerdiń ortaq múddeleriniń ońtaıly tepe-teńdigi bekitilip, qoǵamdyq kelisim, halyq pikiri kórinis tapqan, ıaǵnı qoǵamdyq shart jasalǵan. Sol mámileni saqtaý, odan aýytqymaý – qoǵam men memlekettiń turaqty jáne qarqyndy damýynyń kepili.
О́tken úsh onjyldyqta elimizde tolyǵymen jańa zańnama qabyldandy jáne ony qoldaný tájirıbesi qalyptasty. Bul turaqty úrdiste Konstıtýsııanyń talaptary tıisti sýbektiler úshin basty shamshyraq bolyp keledi. Arnaıy ádebıetterde «tiri konstıtýsııa» degen uǵym kezdesedi, onyń máni konstıtýsııalyq erejeler qaǵaz júzinde qalyp qalmaı, kúndelikti ómirde barynsha júzege asyrylýy qajet. «Zań júzindegi konstıtýsııa» jáne «is júzindegi konstıtýsııa» termınderi de shynaıy konstıtýsııalyq ómirdiń deńgeıin kórsetý úshin jasalǵan uǵymdar.
Konstıtýsııanyń talaptaryn ómirge engizý memlekettik organdardyń, uıymdar men azamattardyń ortaq mindeti. Respýblıka Prezıdenti – Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili.
Qoǵamdyq jáne memlekettik ómirdiń barlyq salalaryn konstıtýsııalandyrý, ıaǵnı Negizgi Zańda kórsetilgen mindetterge saı damytý, kezeń-kezeńimen iske asyrylyp keledi. Bul maqsatta memlekettik josparlaý júıesiniń qujattary jáne basqa baǵdarlamalyq aktiler bekitildi. Jyl saıynǵy Memleket basshysynyń joldaýlary, tujyrymdamalar jáne ulttyq jobalar bul baǵyttaǵy jumysqa tyń serpin berip, qarqynyn arttyryp otyrady.
Ishki jáne syrtqy suranystar men syn-qaterlerdi eskere otyryp, osy jyldary konstıtýsııalyq materııanyń ózi de birneshe márte jetildirildi. Elimizde tórt ret konstıtýsııalyq reforma júrgizildi. 2022 jyly el Prezıdenti Q.K. Toqaevtyń bastamasymen aýqymdy konstıtýsııalyq reforma respýblıkalyq referendým arqyly júzege asyryldy. Azamattyq qoǵam ókilderimen aqyldasa otyryp, táýelsiz elimizdiń otyz jyldyq tájirıbesin eskerip, ozyq halyqaralyq praktıkaǵa súıengen prezıdenttik basqarý júıesin odan ári jańǵyrtýdy, Parlament pen jergilikti ókildi organdardyń rólin kúsheıtýdi, Úkimettiń quzyry men jaýapkershiligin nyǵaıtýdy, partııalyq, saılaý jáne quqyq qorǵaý júıesiniń tıimdiligin arttyrýdy kózdeıtin ózgerister men tolyqtyrýlar usynylyp, qoldaý tapty. О́tken úsh jylda konstıtýsııalyq túzetýlerdiń aıasynda jańa zańnama qabyldanyp, ómirge ene bastady.
Oryn alǵan jańashyldyqtardyń qatarynda Konstıtýsııalyq Sottyń qaıta qurylýyn erekshe atap ótýge bolady. Qazirgi zamanda qoldanystaǵy quqyqtyń sapasyna konstıtýsııalyq baqylaý jasaıtyn arnaıy organdar álem elderiniń basym kópshiliginde bar. Olardyń ataýyna jáne modeline qaramastan, júktelgen mıssııasy ortaq – konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etý. Qabyldaǵan sheshimderi konstıtýsııalyq normalarǵa negizdeledi, olarda kózdelgen tikeleı jáne boljanǵan oıdy naqtylaıdy, ýaqyt talabyna saı damytady, ózara kelistiredi, bir úılesimdi maǵynaǵa ákeledi. Konstıtýsııalyq erejeler zaman aǵymyna baılanysty ártúrli qyrynan kórinip, jańa bir maǵynalar berýi múmkin. Mysaly, sońǵy jyldary aqparattyq tehnologııalardyń qarqyndy damýyna baılanysty «sıfrlyq» quqyqtar degen termın paıda boldy. Keıbir elderde adamdardyń ınternetke qol jetkizý quqyǵy konstıtýsııada qarastyryldy. Bizdiń elimizde Konstıtýsııalyq Sottyń keıbir sheshimderinde sıfrlyq quraldardyń adam quqyqtaryna áseri, odan týyndaıtyn syn-qaterler jáne memlekettiń mindettemeleri sııaqty suraqtarǵa jaýaptar kózdeldi. Máselen, 2023 jylǵy 21 sáýirdegi № 11 normatıvtik qaýlysynda árbir tulǵanyń jeke ómirge qol suǵylmaý, óziniń jáne otbasynyń qupııasy bolý, ar-namysy men abyroıly atynyń qorǵalý konstıtýsııalyq quqyǵy qazirgi zamanǵy kommýnıkasııalyq tehnologııalardy (áleýmettik jelilerdi, messendjerlerdi jáne basqa da ınternet-resýrstardy) paıdalanatyndardy qosa alǵanda, aqparatty san alýan túrli kózderde zańsyz taratýdan qorǵaıdy, dep túsindirdi. Jalpy qaýlylarda baıandalǵan quqyqtyq ustanymdardy Konstıtýsııanyń jalǵasy dep aıtýǵa bolady jáne olar eń joǵary zań kúshine ıe.
Ádiletti Qazaqstan qurý zańdardyń jáne olardy qoldaný praktıkasynyń ádiletti bolýyn talap etedi. Ondaı joǵary sapany qamtamasyz etýdiń basty sharty – konstıtýsııalyq talaptarǵa saı bolýy.
Konstıtýsııalyq Sot zańdardyń jáne ózge de aktilerdiń konstıtýsııalylyǵyn, ıaǵnı Ata zańǵa sáıkestigin, tekseredi. Keı jaǵdaılarda azamattar «konstıtýsııalylyq» degen ne dep surap jatady. Mamandar arasynda bul máselege qatysty ártúrli pikirler bar. Olarǵa júginsek, konstıtýsııalylyq – quqyqtyq memlekettiń basty prınsıpi; normatıvtik quqyqtyq jáne ózge quqyqtyq aktilerdiń konstıtýsııaǵa sáıkestigi; quqyq ústemdigin, adam quqyqtarynyń basymdyǵyn, bılik tarmaqtarynyń bólinýin, halyqtyń basqarýyn jáne t.b. qundylyqtardy qamtıtyn keń maǵynaly uǵym.
Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq Soty týraly Konstıtýsııalyq zańynda bul organnyń quqyqtyq aktini Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserýdiń mynadaı ólshemsharttary kózdelgen: normanyń mazmuny, aktiniń nysany, ony qabyldaý, qol qoıý, jarııalaý jáne qoldanysqa engizý tártibi, memlekettik bıliktiń jeke tarmaqtarǵa bólinýi, memlekettik organdar arasyndaǵy quzyrettiń arajigin ajyratý jaǵdaıy, aktige ýákiletti organdar bergen resmı túsindirmesi, sondaı-aq qalyptasqan quqyq qoldaný praktıkasy. Osy ólshemder turǵysynan konstıtýsııalyq tekserýdi júrgizý qaralyp otyrǵan zańnyń formaldy jáne materıaldy jaqtaryn tolyǵymen qamtıdy.
Osy ólshemsharttardyń arasynda daýlanyp otyrǵan normany mazmuny boıynsha tekserý ony jan-jaqty taldap, qabyldaý kezindegi zań shyǵarýshynyń maqsaty men oıyn zerdelep, anyqtalǵan zańnamalyq modelge konstıtýsııalyq baǵa berýdi bildiredi. Bul shyǵarmashylyq prosestiń shartty túrde birneshe satysyn bólip kórsetýge bolady.
Bastapqy satyda problema týdyrǵan quqyqtyq normanyń mazmuny anyqtalady. Belgili bir qoǵamdyq qatynastarǵa qatysa otyryp, tıisti sýbektiler ózderi normanyń mánin túsinip, sonyń aıasynda áreketter jasaıdy. Memlekettik organdar ustanymdaryn ózgelerge túsindiredi, sol túsinikke súıenip, sheshimder qabyldaıdy. Quqyq teorııasynda bul qyzmetti zańǵa túsindirme berý dep ataıdy. Osy baǵytta túsindirme berýdiń kóptegen ádis-tásilderi qalyptasqan (sózbe-sóz túsindirý, basqa normalarmen birge júıeli túsindirý jáne t.b.). Zańgerlerdiń arasynda «eki zańger, úsh pikir» degen sózder jıi aıtylady. Árıne, kez kelgen zańger, ol sýdıa, prokýror, tergeýshi, advokat nemese ǵalym bolsyn, óziniń bilimi men tájirıbesine súıene otyryp, qandaı da bir zańdy ózinshe túsinedi jáne qoldanady. Qabyldanǵan quqyqtyq aktilerge joǵary turǵan organdar men laýazymdy tulǵalarǵa shaǵymdaný, sot aktisin birneshe sot ınstansııalarynda qaraý olardyń negizine qoıylǵan zań men oǵan berilgen túsindirmeniń durystyǵyna qol jetkizýge baǵyttalǵan.
Kóp jaǵdaılarda azamattar basqa quqyq qorǵaý quraldaryn paıdalanǵannan soń, Konstıtýsııalyq Sotqa sońǵy shara retinde shaǵymdanady. Konstıtýsııalyq Sot, joǵaryda aıtylǵandaı, ótinishti qaraý kezinde normaǵa berilgen resmı túsindirmeni jáne el aýmaǵynda qalyptasqan quqyq qoldaný praktıkasyn eskeredi. Bul maqsatta ótinishke qosymsha retinde joldanǵan naqty ister boıynsha sot jáne basqa da organdardyń sheshimderi, Joǵarǵy Sottyń tıisti taqyryptaǵy normatıvtik qaýlylary, ýákiletti organdardyń qorytyndylary qundy materıal bolyp tabylady.
Mamandar arasynda «konstıtýsııa zańdarda ómir súredi» degen sóz bar. Konstıtýsııanyń kóptegen erejeleri olardyń ómirge ený tetikterin retteıtin zańdar arqyly júzege asady. Jáı zańdarǵa qatysty Ata Zań, óziniń ataýy aıtyp turǵandaı, zańdardyń babasy, zańdardyń zańy, quqyqtyń basy, qaınar-kózi. Sondyqtan ekinshi satyda kúmán týdyrǵan zań normasyna uıytqy, onyń ómirge kelýine sebepshi bolǵan konstıtýsııalyq norma men onyń mazmuny anyqtalady. Negizgi Zańnyń erejelerine resmı túsindirme berý tek Konstıtýsııalyq Sottyń ókilettigine jatqyzylǵan. Sondyqtan Konstıtýsııa normalaryna basqa memlekettik organdar bergen túsindirmelermen Konstıtýsııalyq Sottyń pikiri sáıkes kelmegen jaǵdaılarda, sońǵysyna basymdyq beriledi. Konstıtýsııalyq Sot óz qyzmetinde memlekettiń eń qymbat qazynasy adam jáne onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary degen prınsıpke erekshe nazar aýdarady. Kóptegen quqyqtardyń árkimge týmysynan jazylǵanyn, absolıýtti sıpatyn, olardan eshkim aıyra almaıtynyn árqashan oı-eleginde ustaıdy. Bul ustanym adam quqyqtaryn shekteıtin zańdardyń konstıtýsııalylyǵyn teksergen kezde aıqyn kórinedi. Memleket qoǵamdyq tártipti jáne basqa qundylyqtardy qorǵaý maqsatynda engizgen shekteýler shamadan tys emes pe, degen saýalǵa jaýap izdegen kezde bul sharalardyń mindeti, róli, beretin paıdasy, aýqymy, olardy qoldanǵan kezde tulǵanyń quqyǵynyń júzege asý deńgeıi, adamǵa tıgizetin zııany, basqa, qataldyǵy tómen shekteýler engizý múmkindigi tereń zerdelenedi.
Úshinshi satyda tekserilip otyrǵan quqyqtyq normanyń mazmuny (múmkin birneshe nusqasy) onymen tyǵyz baılanysty joǵary turǵan konstıtýsııalyq erejelerdiń talaptarymen salystyrmaly túrde taldanyp, tıisti baǵa beriledi. Osylaısha Konstıtýsııalyq Sot qaralyp jatqan zańdy kompleksti, júıeli túrde zerdelep, oǵan Konstıtýsııaǵa sáıkes, sáıkes emes nemese ózi bergen túsindirmede saı degen sheshimder shyǵarady. Qandaı da bir naqty tujyrymǵa kelýde konstıtýsııalyq baqylaý tájirıbesinde qalyptasqan ustanymdar qoldanylady. Olardyń qatarynda, qarapaıym sózben aıtqanda, zańda teńdik, ádilettilik, jalpy adamı qundylyqtar men jeke tulǵanyń múddeleriniń eskerilýi; adam quqyqtaryn shekteýge qatysty Konstıtýsııa talaptarynyń saqtalýy (maqsatqa saı, qajet bolýy, mólsherlestik); ártúrli paıymdaýǵa jáne qoldanýǵa tosqaýyl bolatyn quqyqtyq birizdiliktiń bolýy; adam quqyqtarynyń tolyqqandy júzege asýyna barynsha jaǵdaılardyń jasalýy, adam quqyqtarynyń ózara úılesimdi bolýy jáne t.b.
О́tken eki jarym jylda Konstıtýsııalyq Sot tekserilgen quqyq normasynyń Konstıtýsııaǵa sáıkes emestigi jaıly on segiz normatıvtik qaýly qabyldady. О́mir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottalǵandarǵa alǵashqy on jyl boıy jaqyndarymen uzaq merzimdi kezdesýler bermeý shamadan tys dep tanyldy. Qylmystyq-prosestik kodekstiń bultartpaý sharasynyń qoldaný merzimi ótip ketse de seziktini kúzetpen ustaýdan bosatýdyń ornyna, kerisinshe, ony uzartýdy mindettegen erejesiniń árkimniń jeke basynyń bostandyǵyna quqyǵyn buzatyndyǵy anyqtaldy. Osyndaı mysaldardy túrli saladaǵy zańdarǵa qatysty keltirýge bolady.
Konstıtýsııalyq Sottyń tekserý nysanasy bolǵan quqyq normasyn ózi bergen túsindirmede Konstıtýsııaǵa saı degen sheshimderine erekshe nazar aýdarǵym keledi. Normatıvtik qaýlynyń bul túri – mańyzdy jańalyq. Osylaısha Konstıtýsııalyq Sotqa qoldanystaǵy zańdarǵa Konstıtýsııanyń normalarymen tyǵyz baılanysta resmı túsindirme berý ókilettiligi júkteldi. Quqyq mamandary «zańdardyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq mazmuny» degen uǵymdy qalyptastyrǵan. Onyń paıda bolýy konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń qyzmetimen tikeleı baılanysty. О́tken ǵasyrdyń 50-jyldarynda Germanııanyń Federaldyq Konstıtýsııalyq Soty zańdardyń konstıtýsııaǵa saı bolýy prezýmpsııasy olarǵa konstıtýsııalyq túsindirme berý ádisin qoldanýdy talap etedi, dep atap ótti. Oǵan sáıkes, eger de túsindirme berýdiń ádisterin qoldaný arqyly zańnyń birneshe maǵynasy anyqtalatyn bolsa, onyń konstıtýsııaǵa barynsha saı nusqasyn tańdaý kerek. Sondyqtan bundaı sheshimderdi qabyldaý arqyly túrli túsinýge jol bergen zańnyń kúshin joımaı, ony saqtap qalyp, quqyq qoldaný praktıkasyn durys jolǵa baǵyttaýǵa múmkindik týdy. Zańdy konstıtýsııalyq talaptarǵa qaıshy dep taýyp, kúshinen aıyrý zańnamada bos oryndar paıda bolýyna jáne tıisti máselelerdiń retteýsiz qalýyna ákeledi, ıaǵnı quqyqtyq belgisizdik týyndaıdy. Osyndaı jaǵdaılarda zańǵa konstıtýsııalyq túsindirme berý eń ońtaıly sheshim bolyp tabylady. Quqyqtyq saldary boıynsha ol norma konstıtýsııalyq emes degen sheshimge teń, ıaǵnı Konstıtýsııalyq Sottyń zańǵa bergen túsindirmesi azamatqa qatysty qabyldanǵan quqyqtyq aktilerde kórinis tapqan basqa memlekettik organdardyń túsindirmesinen basqa bolǵan jaǵdaılarda bundaı aktiler prosestik zańnamaǵa saı qaıta qaraýǵa jatady.
Qurylǵan kezden bastap Konstıtýsııalyq Sot birneshe ret bundaı normatıvtik qaýlylar qabyldady. Mysaly, aǵymdaǵy jylǵy 7 aqpandaǵy № 66-NQ normatıvtik qaýlysynda Áleýmettik kodekstiń azamattarǵa jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótilin esepteý tártibin retteıtin erejelerine konstıtýsııalyq túsindirme berildi. Kodekste eńbek ótiline jumys istemeıtin ananyń ǵana jas balalarǵa kútim jasaǵan ýaqyty esepteletini aıtylǵan (208-baby 1-tarmaǵynyń 8) tarmaqshasy). Konstıtýsııalyq Sot bul máselege keńinen qarap, júıeli taldaý jasady. Onyń bergen konstıtýsııalyq-quqyqtyq túsindirmesine sáıkes, Negizgi Zańnyń 27-babynda neke men otbasy, ana men áke jáne bala memlekettiń qorǵaýynda, delingen. Neke-otbasy zańnamasynda otbasyndaǵy erli-zaıyptylar quqyqtarynyń teńdigi, otbasy ishindegi máselelerdi ózara kelisim arqyly sheshý qaǵıdattary bekitilgen. Eńbek zańnamasynda ata-ananyń óz tańdaýy boıynsha – jumys berýshiniń balanyń anasyna ne ákesine bala úsh jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty demalys berý mindeti qarastyrylǵan. Sondyqtan osy maqsatta jumys istemegen ata-anaǵa (tek anasyna ǵana emes, ákesine de) balaǵa tikeleı kútimdi júzege asyrǵan ýaqyty zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótiline esepke alynýy tıis. Qazirgi tańda osy sanattaǵy ata-analarǵa qatysty quqyq qoldaný praktıkasy ózgerdi. Berilgen túsindirme áleýmettik memleket prınsıpterinen týyndaıdy jáne azamattardyń múddelerin barynsha eskeredi.
Joǵaryda aıtylǵandardy qorytyndylaıtyn bolsaq, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy ótken mereıli kezeńde qoǵam men memlekettiń turaqty jáne qarqyndy damýyna negiz bolyp keledi. Elimizde 2022 jyly ótkizilgen konstıtýsııalyq reforma bul úrdiske jańa serpin berip, tynys-tirshiliktiń barlyq salalaryn jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan júıeli sharalardy qolǵa alýǵa múmkindik berdi. Ata Zańnyń jasampaz áleýeti halyq ıgiligi jolynda basty baǵdar bolyp qala bermek jáne keshendi jumysty jalǵastyrýdy talap etedi.
Baqyt Nurmuhanov,
Qazaqstan Respýblıkasy
Konstıtýsııalyq Soty
Tóraǵasynyń orynbasary